Нацыянальны парк Браслаўскія азёры

RU BY EN




Гісторыя навуковых даследаванняў

Гісторыя навуковых даследаванняў

Нацыянальны парк «Браслаўскія азёры» з моманту яго аб'яўлення і да цяперашняга часу выступаў у якасці палігона для розных навуковых даследаванняў. На яго тэрыторыі ажыццяўляліся як комплексныя навуковыя даследаванні экалагічнай скіраванасці, гэтак і навуковыя даследаванні, арыентаваныя на вывучэнне асобных кампанентаў ландшафтнай і біялагічнай разнастайнасці дзеля забеспячэння іх аховы і ацэнкі магчымасцяў устойлівага выкарыстання.

Ядром аховы і аб'ектам прыродакарыстання служаць маляўнічы азёрны ландшафт і азёры Браслаўскай групы з прылеглай тэрыторыяй.

Даследаванні, прысвечаныя вывучэнню азёрных экасістэм.

Перыяд назапашання ведаў пра азёры ўключае галоўным чынам гідраграфічныя даследаванні і носіць апісальны характар. Найбольш раннія гідраграфічныя даследаванні азёр на тэрыторыі Нацыянальнага парку «Браслаўскія азёры» выкананы афіцэрамі генеральнага штаба ў сярэдзіне XIX стагоддзя.

У 1914-1916 гг. Віцебскай рыбагаспадарчай экспедыцыяй, арганізаванай па ініцыятыве Віцебскага губернскага земства, І.Н. Арнольдам, П.Ф. Дамрачовым, Л.В. Кліманскім і інш. было праведзена комплекснае лімналагічнае абследаванне Браслаўскіх азёр. Было абследавана 68 азёр анкетнымі і 50 азёр палявымі метадамі даследавання.

У 20 – 30-я гады мінулага стагоддзя працягнуты іхтыялагічныя даследаванні азёр. У 1926 годзе Савіцкім была распачата спроба зрабіць першую батыметрычную здымку воз. Дрывяты, адкрыты вадамерны пост, які дзейнічаў працяглы перыяд і назіранні перапыняліся толькі падчас Другой сусветнай вайны. Найбольш значны ўклад у вывучэнне азёр Браслаўскага Паазёр'я ўнёс Ё. Кандрацкі. Ім было абследавана і апісана больш за 50 азёр краю. Упершыню былі прыведзены дэталёвыя марфаметрычныя і гідралагічныя характарыстыкі азёр, прааналізаваны вадазборныя тэрыторыі. Складзены батыметрычныя картасхемы для 10 азёр Браслаўскай групы.

Пасля Другой сусветнай вайны вывучэнне азёр носіць больш сістэматычны і паглыблены характар. Адбываецца інтэнсіўнае назапашанне комплекснай інфармацыі пра сучасныя азёры і фармаванне факталагічнай базы айчыннай лімналогіі. У сувязі з пачаткам інтэнсіўнага асваення прыродных рэсурсаў азёр змяніўся і характар праблем, якія вырашаліся. Яны па большай частцы робяцца комплекснымі. Да традыцыйных лімналагічных даследаванняў дадаліся гідрахімічныя, гідрабіялагічныя, геахімічныя, палеанталагічныя, ландшафтныя, экалагічныя даследаванні, а таксама даследаванні іншых навуковых кірункаў прыродазнаўчага характару. Гэты этап звязаны з пачаткам правядзення на азёрах рэжымных назіранняў з 1947 г. гідраметэаслужбай (Дзяржкамгідрамет). З'яўляюцца першыя працы па кадастравай ацэнцы азёрнага фонду, паводле дадзеных уліку выдаюцца даведнікі «Кароткі даведнік рэк і вадаёмаў БССР» пад рэд. А. І. Цюльпанава (гідраграфічныя звесткі па 54 азёрах краю) і «Рэсурсы павярхоўных вод СССР. Беларусь і Верхняе Падняпроўе», дзе прыводзяцца звесткі па 30 азёрах Браслаўшчыны.

Комплекснае лімналагічнае вывучэнне Браслаўскіх азёр пачалося ў сярэдзіне 60-х гадоў XX стагоддзя супрацоўнікамі лабараторыі возеразнаўства Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта пад кіраўніцтвам прафесара О.Ф. Якушкі. Развіццё геаграфічных метадаў дазволіла праводзіць даследаванні ў самых розных кірунках: палеалімналогіі і эвалюцыі (Воласа, Поцех, Ільмёнак, Мядзведна), геамарфалогіі, гідраграфіі, марфаметрыі катлавін, гідрахіміі, геахіміі ападкаў. Шматгадовыя даследаванні азёр Браслаўшчыны, уключаючы найбуйныя азёры нацыянальнага парку, ляглі ў аснову навучальнага дапаможніка О.Ф. Якушкі «Геаграфія азёр Беларусі» і манаграфіі «Беларускае Паазёр'е». Былі вывучаны колькасныя і якасныя паказальнікі вадаёмаў гэтай групы, якія ляглі ў аснову комплекснай лімналагічнай класіфікацыі азёр Беларусі і распрацоўка пашпартоў азёр. Пашпартныя дадзеныя ўвайшлі ў даведнік «Возера Беларусі», у шэраг выданняў Беларускай Савецкай Энцыклапедыі.

У апошнія дзесяцігоддзі на вадаёмах Браслаўскага рэгіёна вядуцца даследаванні працэсаў антрапагенавага эўтрафавання і забруджання азёр. Вялікая ўвага надаецца пытанням вывучэння краявіднай біялагічнай разнастайнасці вадаёмаў, рэдкіх і рэліктавых відаў флоры і фаўны, якасці вады і аховы найболей унікальных экасістэм. Шырока праводзяцца комплексныя рыбагаспадарчыя абследаванні, вывучаецца гідрахімічны рэжым, кармавая база азёр, іхтыялагічны склад практычна на ўсіх азёрах Браслаўшчыны (больш за 40).

Комплекснае абследаванне і аналіз сучаснага стану азёр, распрацоўка патрэбных мер аховы і вызначэнне шляхоў выкарыстання было праведзена пры распрацоўцы навуковага і тэхніка-эканамічнага абгрунтавання арганізацыі Нацыянальнага парку «Браслаўскія азёры». На сучасным этапе праводзяцца даследаванні азёр дзеля вызначэння шляхоў рэкрэацыйнага выкарыстання, ацэнкі рэкрэацыйнага патэнцыялу, маніторынгу стану папуляцый якія ахоўваюцца відаў фаўны.

Даследаванні, прысвечаныя вывучэнню расліннасці.

На тэрыторыі Нацыянальнага парку «Браслаўскія азёры» з 1999 г. вядуцца маніторынгавыя даследаванні лясоў. Штогод ЛРУП «Белдзяржлес» праводзяцца даследчыя работы на 2 пастаянных пунктах уліку 1-га роўня Нацыянальнай сеткі ляснога маніторынгу. Даследаванні праводзяцца па методыцы ICP-forest і скіраваныя на ацэнку стану толькі дрэвавага яруса.

Значны аб'ём работ, скіраваных на вывучэнне флоры нацыянальнага парку, выконваўся Інстытутам эксперыментальнай батанікі НАН Беларусі ў рамках падрыхтоўкі кадастру рэдкіх відаў фаўны і флоры, пачынаючы з 2001 г. З мэтай абгрунтавання ўключэння Нацыянальнага парку «Браслаўскія азёры» у агульнаеўрапейскую сетку ключавых батанічных тэрыторый, кіраўніцтвам О. М. Маслоўскага былі вылучаны рэдкія і эталонныя насаджэнні нацыянальнага парку і складзена іх геабатанічная характарыстыка, выканана ацэнка стану біяразнастайнасці раслін і экасістэм міжнароднага значэння. У 2009 годзе Нацыянальнаму парку «Браслаўскія азёры» нададзены міжнародны прыродаахоўны статус ключавой батанічнай тэрыторыі.

У рамках НДП «Вывучыць таксанамічны склад найвысокіх раслін Нацыянальнага парку «Браслаўскія азёры» і скласці канспект флоры сасудзістых раслін» (Інстытут эксперыментальнай батанікі НАН Беларусі, 2010 г.) выканана ацэнка дынамікі краявіднага складу флоры сасудзістых раслін, выяўлены месцы вырастання, складзены анатаваныя спісы рэдкіх відаў і відаў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення, распрацаваны меры па іх ахове.

У 2011 годзе на тэрыторыі нацыянальнага парку былі праведзены работы па вывучэнні біяразнастайнасці мохападобных і лішайнікаў, вылучаны віды, якія патрэбна ахоўваць. Па выніках шматгадовых даследаванняў флоры пачата серыя выданняў манаграфіі «Біялагічная разнастайнасць Нацыянальнага парку «Браслаўскія азёры» - «Сасудзістыя расліны» і «Мохападобныя».

У 2012 годзе праведзены работы па вывучэнні краявіднага складу грыбоў (макраміцэтаў і мікраміцэтаў), якія растуць на тэрыторыі нацыянальнага парку (Інстытут эксперыментальнай батанікі НАН Беларусі), выдадзена манаграфія «Біялагічная разнастайнасць Нацыянальнага парку «Браслаўскія азёры». Грыбы і лішайнікі».

У 2015 годзе вывучана ліхена-- і мікабіёта старавекавых лясоў нацыянальнага парку.

Даследаванні, прысвечаныя вывучэнню жывёльнага свету.

Першыя фактычныя дадзеныя па краявідным складзе зоапланктону азёр Браслаўскай групы атрыманы польскім даследнікам Бавкевічам у 1937 годзе, дзе ўпершыню паказваецца новы для таго часу і рэдкі від – лімнакалянус. У паваенныя гады і аж да канца стагоддзя даследавання галоўным чынам праводзіліся ў кантэксце прадукцыйнай гідрабіялогіі, спісы відаў не прыводзіліся. Аднак і тым часам з'явіліся работы М.М. Драка і П.Г. Пятровіча, прысвечаныя краявіднаму складу заабентасу і зоапланктону і рэгістрацыі рэліктавых ракаватых. У 60-я гады мінулага стагоддзя дэталёва і комплексна абследавана возера Дрывяты з найболей поўным спісам гідрабіёнтаў. Гідрабіялагічныя матэрыялы па абследаванні азёр Беларусі, у тым ліку і Браслаўскага р-на, лабараторыяй возеразнаўства (галоўным чынам 70-80 гг.) пад кіраўніцтвам О.Ф. Якушка былі зведзены да канстатавання толькі агульнай шчыльнасці і біямасы водных нехрыбтовых.

Асноўныя матэрыялы па краявідным складзе зоапланктону азёр Браслаўскай групы атрыманы лабараторыяй гідрабіялогіі ДНВА «НПЦ НАН Беларусі па біярэсурсах» пад канец мінулага і пачатак новага стагоддзя, якія ўвайшлі ў абагульняльныя работы Г.А. Галкоўскай з суаўтарамі (у 2001 г.) па калаўротках і В.В. Вежнаўца па ракападобных (у 2005 г.).

Першыя звесткі пра іхтыяфауну азёр Нацыянальнага парку «Браслаўскія азёры» можна знайсці ў публікацыі Д.І. Біска, выдадзенай у 1934 г. Аўтар прыводзіць дадзеныя пра тое, што ў 20-30-х гадах ХХ стагоддзя сігамі (чудскім і ладажскім), а таксама рапушкай былі зарыблены больш 100 азёры.

Найбольш інтэнсіўна іхтыяфауна вадаёмаў Нацыянальнага парку была вывучана ў другой палове мінулага стагоддзя (Баравік, 1954). Асобным кірункам у гэты перыяд было вывучэнне складу кампанентаў ежы тых відаў рыб, якімі засяляліся вадаёмы (Драка, Стасенка, 1956). Больш дэталёва іхтыяфауну асобных буйных азёр, такіх як Дрывяты і Навята, вывучалі пад канец 50-х гадоў мінулага стагоддзя дзеля абгрунтавання акліматызацыі ў іх сіга чудскага і карася срэбнага (Захаранкаў, 1958).

Працы па вывучэнні арнітафауны Браслаўскага рэгіёна праводзіліся задоўга да стварэння Нацыянальнага парку "Браслаўскія азёры". Да адных з самых першых арнітафауністычных даследаванняў Браслаўшчыны адносіцца экспедыцыя пад кіраўніцтвам М.С. Доўбіка на воз. Богінскае ў 1954 г., па выніках якой былі абагульнены дадзеныя пра папярэднія арніталагічныя зборы і матэрыялы паўночна-заходняй часткі рэспублікі.

З пачатку 1980-х гадоў супрацоўнікі кафедры заалогіі і праблемнай лабараторыі асваення, рэканструкцыі і аховы жывёльнага свету Беларускага Паазёр'я Віцебскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя С.М. Кірава пад кіраўніцтвам А.М. Дарафеева штогод праводзілі экспедыцыйныя работы па вывучэнні фаўны птушак Браслаўскага рэгіёна. Комплекс Браслаўскіх азёр быў абраны адным з асноўных стацыянараў пры правядзенні маніторынгавых даследаванняў Беларускага Паазёр'я.

Ужо ў першыя гады сістэматычнага вывучэння арнітафауны Браслаўшчыны былі атрыманы новыя дадзеныя, што гавораць пра яе самабытнасць і багацце рэдкімі відамі. Было высветлена, што возера Снуды з'яўляецца адным з найбольш унікальных месцаў з пункту гледжання прадстаўленых у рэгіёне птушак. На падставе вынікаў даследаванняў у 1985 г. прынята рашэнне пра стварэнне арніталагічнага заказніка мясцовага значэння. Плошча заказніка «Снуды» склала 2200 га, тэрыторыя ўключыла ўсю акваторыю возера з размешчанымі тут 11 астравамі агульнай плошчай 160 га. Два з астравоў – Лакіна і Турмас – адносяцца да ліку найбуйнейшых у Беларусі. У перыяд стварэння заказніка ў ім рэгістравалі пасяленне каля 7 тысяч птушак 55 відаў.

У 1980-1990-я гады ў вывучэнні арнітафауны Браслаўскага рэгіёна актыўны ўдзел прымалі віцебскія арнітолагі А.М. Дарафееў, В.П. Бірукоў, А.В. Навумчык, В.П. Казлоў, В.Я. Кузьмянко і іншыя. Апроч фаўністычных даследаванняў, праводзіліся работы па паглыбленым вывучэнні біялогіі некаторых груп птушак, у першую чаргу, водна-балотнага комплексу.

З утварэннем у 1995 г. Нацыянальнага парку "Браслаўскія азёры" арніталагічныя навуковыя пошукі прынялі больш спарадкаваны і мэтанакіраваны характар.

У прыватнасці, праведзены НДП па заданнях «Інвентарызацыя месцаў рассялення (вырастання) рэдкіх відаў жывёл і раслін, занесеных у Чырвоную кнігу Беларусі, на тэрыторыі Нацыянальнага парку "Браслаўскія азёры"» (1999 г.); «Інвентарызацыя фаўны і флоры Нацыянальнага парку "Браслаўскія азёры» (2000 г.); «Падрыхтоўка кадастру месцажыхарстваў рэдкіх відаў фаўны і флоры Нацыянальнага парку «Браслаўскія азёры». (2001 г.).

З 2004 г. у Нацыянальным парку «Браслаўскія азёры» у рамках дзяржпраграмы НСМАА праводзіцца маніторынг дзікіх жывёл, якія адносяцца да аб'ектаў палявання і рыбалоўства, дзікіх жывёл, уключаных у Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь і якія ахоўваюцца ў адпаведнасці з міжнароднымі абавязаннямі Рэспублікі Беларусь.

У рамках НДП па заданні ДНТП «Экалагічная бяспека» «Правесці інвентарызацыю водна-балотных комплексаў у прымежнай паласе Беларусь-Латвія для ўдасканалення трансмежнай прыродаахоўнай сеткі і распрацоўкі рэкамендацый па іх ахове» (пад кіраўніцтвам Генеральнага дырэктара ДПУ «Нацыянальны парк «Браслаўскія азёры» І.І. Касьяненкі) у 2006-2008 гг. праведзена інвентарызацыя водна-балотных комплексаў і вывучана арнітафауна азёраў Нацыянальнага парку «Браслаўскія азёры» і сумежных тэрыторый, што мяжуюць з Латвіяй (Браслаўскі, Мёрскі, Верхнядзвінскі раёны Віцебскай вобласці). Па выніках выкананых прац падрыхтавана заява на прысваенне статуса Рамсарскай тэрыторыі «Нацыянальны парк «Браслаўскія азёры» - Ключавая арніталагічная тэрыторыя «Абалона ракі Янка».

Паводле комплекснага герпеталагічнага раянавання Беларусі сучасная тэрыторыя нацыянальнага парку «Браслаўскія азёры» адносіцца да паўночнага раёна, што характарызуецца спецыфічным, адносна збедненым краявідным складам земнаводных і паўзуноў. Герпеталагічныя даследаванні земнаводных і паўзуноў Беларусі былі пачаты пад канец 19 стагоддзя, аднак да 80 гадоў 20 стагоддзя фактычна не закраналі Браслаўскі раён. У сувязі з чым, інфармацыя пра батраха- і герпетафаўне тэрыторый тычыцца апошніх 30-35 гадоў.

Пачатак даследаванням у рэгіёне сучаснай тэрыторыі НП «Браслаўскія азёры» было пакладзена падчас экспедыцый Пікуліка М.М. напачатку 80-х гадоў. У выніку на стацыянарах у раёнах воз. Паўднёвы Воласа, Дрысвяты, в. Дрысвяты і Мяліца, Пашэвічы, Друя былі праведзены даследаванні земнаводных і паўзуноў, якія дазволілі ўстанавіць пасяленне 8 відаў земнаводных: трытоны звычайны і грабеністы, часночніца звычайная, шэрая жаба, зялёныя жабы (з дыферэнцыяцыяй толькі на азёрную і сажалкавую без вылучэння ўежнай), у таксама травяную і вастрамордую жаб. Варта адзначыць, што на мяжы з Латвіяй уздоўж заходняй мяжы раёна была выяўлена чарацяная жаба. Апроч таго, было ўсталявана пасяленне 4 відаў паўзуноў: гадзюка, жывародная яшчарка, жвавая яшчарка, вераценніца.

У наступных даследаваннях 2006-2008 гг., праведзеных уздоўж Беларуска-Латвійскай мяжы (шырынёй 10 км) былі выяўлены чырванабрухая жарлянка і вуж звычайны. У 2010 годзе выканана абследаванне тэрыторый нацыянальнага парку, прысвечанае выяўленню пляцовак аўтадарог, якія характарызуюцца высокай смяротнасцю земнаводных, для якіх распрацаваны рэкамендацыі па захаванні лакальных папуляцый земнаводных.